Start · Wiedza

Czy schizofrenia jest dziedziczna? Geny, ryzyko i szanse na remisję

Czy schizofrenia jest dziedziczna? Częściowo: geny zwiększają ryzyko, ale go nie przesądzają, a większość osób, które mają chorującego krewnego, nigdy nie zachoruje. Schizofrenia jest chorobą przewlekłą, jednak przy ciągłym leczeniu wiele osób osiąga długotrwałą remisję i dobrze funkcjonuje. Wczesne i nieprzerwane leczenie poprawia rokowanie, a odstawienie leków zwiększa ryzyko nawrotu.

Spis treści
  1. Geny a schizofrenia: co się dziedziczy
  2. Co poza genami wpływa na ryzyko
  3. Remisja zamiast wyleczenia: na co realnie liczyć
  4. Czym grozi nieleczona schizofrenia
  5. Schizofrenia a mózg: czy zmiany są nieuchronne
  6. Leki przeciwpsychotyczne: dlaczego ciągłość ma znaczenie
  7. Plan na wypadek nawrotu
  8. Terapia, rehabilitacja i wsparcie rodziny
  9. Kiedy nie czekać i dzwonić po pomoc od razu
  10. Źródła

Geny a schizofrenia: co się dziedziczy

Nie dziedziczy się samej choroby, tylko podatność na nią. Za tę podatność odpowiada wiele genów naraz, a każdy z nich ma niewielki udział. Nie ma jednego „genu schizofrenii”, który przesądzałby o zachorowaniu.

Ryzyko jest wyższe, gdy choruje ktoś bliski, i rośnie wraz z bliskością pokrewieństwa. Większe jest, gdy chorują rodzic lub rodzeństwo, niż gdy choruje kuzyn. Najwyższe jest wtedy, gdy chorują oboje rodzice albo bliźniak jednojajowy. Nawet w tej ostatniej sytuacji drugi bliźniak często pozostaje zdrowy, co dobrze pokazuje, że same geny nie wystarczą.

Najważniejsza informacja dla osób z chorującym rodzicem: większość dzieci osób chorujących na schizofrenię nie zachoruje. Rodzinna historia choroby to powód, żeby znać wczesne sygnały i dbać o siebie, a nie wyrok.

Co poza genami wpływa na ryzyko

Badacze opisują schizofrenię jako efekt spotkania podatności z czynnikami środowiskowymi. Wśród nich wymienia się między innymi używanie substancji psychoaktywnych, zwłaszcza marihuany w młodym wieku, przewlekły silny stres oraz powikłania w okresie ciąży i porodu. Żaden z tych czynników sam w sobie nie powoduje choroby, ale może przesuwać szalę u osób bardziej podatnych.

Nie istnieje test genetyczny, który przewidziałby, czy zachorujesz. Jeśli w twojej rodzinie ktoś choruje, możesz zrobić kilka prostych rzeczy:

unikaj marihuany i innych substancji psychoaktywnych;

dbaj o regularny sen i reaguj, gdy przez dłuższy czas śpisz bardzo źle;

znaj wczesne sygnały: wycofanie się z kontaktów, podejrzliwość, dziwne przekonania, słyszenie głosów, nagły spadek funkcjonowania w szkole czy pracy;

gdy je zauważysz u siebie albo u bliskiej osoby, zgłoś się do psychiatry. W NFZ nie potrzebujesz skierowania.

Remisja zamiast wyleczenia: na co realnie liczyć

Schizofrenia jest chorobą przewlekłą, więc lekarze mówią raczej o remisji niż o wyleczeniu. Remisja oznacza, że objawy ustępują albo są na tyle słabe, że nie przeszkadzają w codziennym życiu. Przy ciągłym leczeniu wiele osób osiąga ją na długo, pracuje, uczy się, ma rodzinę i przyjaciół.

Przebieg bywa bardzo różny. U części osób po pierwszym epizodzie objawy długo nie wracają, u innych pojawiają się nawroty, a u niektórych część objawów utrzymuje się mimo leczenia. Na rokowanie duży wpływ ma to, jak szybko zaczyna się leczenie i czy jest prowadzone bez przerw.

Często pada pytanie o schizofrenię paranoidalną. To jedna z postaci opisanych w klasyfikacji ICD-10, wciąż używanej w polskiej dokumentacji, w której na pierwszy plan wysuwają się urojenia i omamy. Zasada jest ta sama co przy innych postaciach: celem jest trwała remisja, a szanse na nią rosną przy wczesnym i ciągłym leczeniu. Więcej o objawach i rozpoznaniu przeczytasz w artykule o schizofrenii.

Czym grozi nieleczona schizofrenia

Bez leczenia objawy psychotyczne zwykle wracają i trwają dłużej. Kolejne epizody zwykle oznaczają przerwę w pracy czy nauce, a często także pobyt w szpitalu. Możliwe skutki to:

nawroty psychozy i hospitalizacje, w tym w trybie nagłym;

utrata pracy, przerwanie nauki, kłopoty finansowe;

wycofanie z kontaktów i samotność;

zaniedbanie zdrowia fizycznego, snu i odżywiania;

ryzyko zachowań samobójczych, które według charakterystyki arypiprazolu wiąże się z samymi chorobami psychicznymi.

Schizofrenia a mózg: czy zmiany są nieuchronne

To pytanie budzi dużo lęku. Badania obrazowe pokazują u części chorujących zmiany w budowie i pracy mózgu, ale ich znaczenie nie jest do końca wyjaśnione i nie oznaczają one nieuchronnego pogarszania się. Wiele osób przy leczeniu zachowuje dobrą pamięć, zdolność uczenia się i samodzielność.

Praktyczny wniosek jest prosty: im krócej trwa nieleczona psychoza i im mniej jest nawrotów, tym lepiej dla codziennego funkcjonowania. Dlatego tak ważne jest szybkie rozpoczęcie leczenia i trzymanie się go także wtedy, gdy czujesz się dobrze.

Leki przeciwpsychotyczne: dlaczego ciągłość ma znaczenie

Podstawą leczenia są leki przeciwpsychotyczne. Charakterystyki produktów leczniczych pokazują, co daje ich kontynuacja. Olanzapina jest skuteczna w długookresowym leczeniu podtrzymującym u osób, które dobrze odpowiedziały na początku terapii. W 26-tygodniowym badaniu u dorosłych z ustabilizowaną przewlekłą schizofrenią nawrót wystąpił u 34% osób przyjmujących arypiprazol i u 57% osób otrzymujących placebo. W badaniu kariprazyny trwającym do 72 tygodni nawrót objawów dotyczył 21,6% leczonych wobec 49% w grupie placebo.

Te liczby mówią jedno: u osób, które już osiągnęły stabilizację, przerwanie leczenia wyraźnie zwiększa ryzyko powrotu objawów. Charakterystyka olanzapiny opisuje też, że po nagłym odstawieniu rzadko zgłaszano ostre objawy, takie jak pocenie się, bezsenność, drżenie, lęk, nudności czy wymioty. Decyzję o zmianie albo zakończeniu leczenia podejmuje psychiatra, nigdy pacjent sam.

Olanzapina, arypiprazol i kariprazyna są wydawane na receptę Rp i nie należą do substancji psychotropowych z urzędowego wykazu. Mogą powodować senność i wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów, dlatego za kierownicę siadaj dopiero wtedy, gdy wiesz, jak lek na ciebie działa. Jeśli działania niepożądane utrudniają ci przyjmowanie leku, powiedz o nich psychiatrze, który może zmienić leczenie.

Plan na wypadek nawrotu

Nawrót rzadko pojawia się z dnia na dzień. Zwykle poprzedzają go zmiany, które chorujący i bliscy mogą nauczyć się rozpoznawać. Warto spisać je razem z psychiatrą w prostym planie: jakie są twoje wczesne sygnały, do kogo się zgłaszasz i co robicie, gdy się pojawią. Typowe sygnały ostrzegawcze to:

gorszy sen albo jego brak przez kilka nocy;

narastająca podejrzliwość, drażliwość lub lęk;

wycofanie się, rezygnacja z pracy, nauki czy spotkań;

powrót dawnych dziwnych myśli albo głosów;

pomijanie dawek leku lub chęć jego odstawienia;

częstsze sięganie po alkohol albo marihuanę.

Terapia, rehabilitacja i wsparcie rodziny

Leki to nie wszystko. Rokowanie poprawiają także psychoterapia, psychoedukacja dla chorującego i jego bliskich, trening umiejętności społecznych, terapia zajęciowa i wsparcie w powrocie do pracy. Rodzina, która rozumie chorobę i zna sygnały nawrotu, często jako pierwsza zauważa, że dzieje się coś niepokojącego.

Gdy zauważysz sygnały z planu, skontaktuj się z psychiatrą prowadzącym możliwie szybko. Wczesna reakcja może pozwolić uniknąć pełnego nawrotu i pobytu w szpitalu. Dobrze, jeśli plan zna też ktoś, komu ufasz, i jeśli wie, gdzie leży twoja dokumentacja oraz lista leków.

W NFZ do psychiatry trafisz bez skierowania. Centrum zdrowia psychicznego przyjmuje dorosłych z obszaru swojego działania bez skierowania i bez zapisu, przez punkt zgłoszeniowo-koordynacyjny. Na psychoterapię w poradni potrzebne jest skierowanie z planem leczenia. Szczegóły opisujemy w tekście o psychoterapii w NFZ.

Jeśli twoje leczenie jest już prowadzone przez psychiatrę i masz dokumentację, o kontynuację recepty możesz poprosić przez wniosek o e-receptę psychiatryczną. Wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno), pytania dodatkowe pojawiają się na czacie, a lekarz może odmówić. Nie stawiamy rozpoznania i nie zaczynamy leczenia.

Kiedy nie czekać i dzwonić po pomoc od razu

Gdy pojawiają się myśli samobójcze, ktoś z bliskich przestaje odróżniać rzeczywistość od urojeń i może zrobić krzywdę sobie lub innym, albo nagle przestaje jeść i pić, nie czekaj na planową wizytę. W nagłym zagrożeniu szpital psychiatryczny przyjmuje bez skierowania.

112 - bezpośrednie zagrożenie życia;

116 123 - wsparcie dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie;

800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie;

116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, całodobowo, bezpłatnie.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Zolafren (olanzapina), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Abilify (arypiprazol), EMA

Charakterystyka Produktu Leczniczego Reagila (kariprazyna), EMA

E-Recepta Psychiatryczna - 250,00 zł, kontynuacja od 199,00 zł.

Kliknij i złóż wniosek o kontynuację

Najczęstsze pytania

Choruje mój rodzic. Jak duże jest moje ryzyko?

Wyższe niż u osób bez chorującego krewnego, ale większość dzieci osób ze schizofrenią nigdy nie zachoruje. Dziedziczy się podatność, a nie samą chorobę, i duże znaczenie mają czynniki środowiskowe. Unikaj marihuany i innych substancji, dbaj o sen i znaj wczesne sygnały. Gdy coś cię niepokoi, zgłoś się do psychiatry, w NFZ bez skierowania.

Czuję się dobrze. Czy mogę sam odstawić leki?

Nie na własną rękę. W badaniach opisanych w charakterystykach produktów leczniczych nawroty były wyraźnie częstsze u osób, które po stabilizacji dostawały placebo zamiast leku. Po nagłym odstawieniu olanzapiny rzadko zgłaszano też ostre objawy, takie jak bezsenność czy lęk. O zmianie lub zakończeniu leczenia decyduje psychiatra, który zna twój przebieg choroby.

Czy schizofrenię da się wyleczyć raz na zawsze?

Schizofrenia jest chorobą przewlekłą, dlatego mówi się o remisji, a nie o wyleczeniu. Przy ciągłym leczeniu wiele osób na długo pozbywa się objawów albo ma je na tyle słabe, że normalnie pracuje i żyje. Szanse rosną, gdy leczenie zaczyna się wcześnie, obejmuje także terapię i wsparcie bliskich i nie jest przerywane.

Co grozi, gdy schizofrenia zostaje bez leczenia?

Najczęściej nawroty psychozy i pobyty w szpitalu, przerwanie pracy lub nauki, samotność i zaniedbanie zdrowia. Rośnie też ryzyko zachowań samobójczych. Im dłużej trwa nieleczona psychoza i im więcej jest nawrotów, tym trudniej wrócić do dawnego funkcjonowania. Dlatego warto zgłosić się do psychiatry od razu, gdy pojawiają się pierwsze objawy.

Czy jest badanie genetyczne, które powie, czy zachoruję?

Nie. Na podatność wpływa wiele genów naraz, każdy w niewielkim stopniu, a do tego dochodzą czynniki środowiskowe. Żaden test genetyczny nie przewidzi zachorowania u konkretnej osoby. Lepiej znać wczesne sygnały choroby i zgłosić się do psychiatry, gdy coś niepokojącego pojawi się u ciebie albo u kogoś bliskiego.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O wystawieniu dokumentu zawsze decyduje lekarz.