CHAD, czyli choroba afektywna dwubiegunowa: objawy, leczenie i gdzie szukać pomocy

Co to jest CHAD i skąd ta nazwa

Nazwa mówi, o co chodzi: choroba dotyczy afektu, czyli nastroju, który przesuwa się w dwóch kierunkach. Jeden biegun to depresja, drugi to mania lub hipomania. Między epizodami wiele osób funkcjonuje dobrze, czasem przez długie miesiące albo lata. Dawniej mówiło się o psychozie maniakalno-depresyjnej; dziś używa się nazwy zaburzenia afektywne dwubiegunowe, a w polskiej dokumentacji spotkasz kod F31 z klasyfikacji ICD-10.

Psychiatrzy rozróżniają dwa główne typy. W typie I występują pełne epizody manii, często z depresją. W typie II zamiast manii pojawia się hipomania, a epizody depresji zwykle dominują i to one najbardziej utrudniają życie. To rozróżnienie ma znaczenie przy wyborze leku: na przykład lamotrygina jest wskazana do zapobiegania depresji w CHAD typu I z przewagą epizodów depresyjnych.

Jak wygląda depresja, a jak mania lub hipomania

Epizod depresji to coś więcej niż gorszy tydzień. Nastrój jest obniżony przez większość dnia, znika zainteresowanie rzeczami, które wcześniej cieszyły, brakuje energii. Typowe są zaburzenia snu, zmiana apetytu, kłopoty z koncentracją, poczucie winy i bezwartościowości, a u części osób myśli samobójcze.

Epizod manii to biegun przeciwny. Nastrój jest podwyższony albo bardzo drażliwy, potrzeba snu wyraźnie spada, myśli pędzą, mowa przyspiesza. Pojawia się poczucie wyjątkowości i ryzykowne decyzje: duże wydatki, kredyty, zmiany pracy z dnia na dzień, przygodne kontakty. W ciężkiej manii mogą wystąpić urojenia lub omamy, a osoba chora zwykle nie widzi problemu.

Hipomania ma podobne objawy, ale łagodniejsze. Bywa odbierana jako okres świetnej formy i dlatego często umyka uwadze. Zdarzają się też epizody mieszane, w których objawy depresji i manii występują jednocześnie, na przykład smutek z ogromnym niepokojem i przyspieszeniem. To stan szczególnie niebezpieczny ze względu na ryzyko samobójstwa.

CHAD a depresja nawracająca: dlaczego łatwo je pomylić

Wiele osób z CHAD trafia do lekarza w epizodzie depresji, bo wtedy cierpi najbardziej. Okresy hipomanii wspomina jako czas, gdy wszystko szło dobrze, i nie wspomina o nich wcale. W efekcie rozpoznanie bywa najpierw postawione jako depresja.

Ta pomyłka ma konsekwencje dla leczenia. Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych z grupy SSRI odnotowują objawy manii lub hipomanii u niewielkiego odsetka leczonych, zalecają ostrożność u osób z takim epizodem w przeszłości i odstawienie leku, gdy pojawia się faza maniakalna. Jeśli leczysz się na depresję i kiedyś miałeś okresy wyraźnie podwyższonego nastroju z małą potrzebą snu, powiedz o tym psychiatrze. Więcej o tej grupie leków przeczytasz na stronie o SSRI.

Przyczyny i czynniki ryzyka CHAD

Nie ma jednej przyczyny. Na chorobę składa się podatność biologiczna i czynniki, które mogą wyzwolić kolejne epizody. Do najczęściej wymienianych należą:

obciążenie rodzinne: CHAD częściej występuje u osób, których krewni chorowali na chorobę dwubiegunową lub depresję;

rozregulowany sen: zarwane noce, praca zmianowa i podróże przez strefy czasowe mogą poprzedzać epizod, zwłaszcza manii;

silny stres: strata, rozstanie, konflikt w pracy, ale też duże pozytywne zmiany;

alkohol i narkotyki: pogarszają przebieg choroby i utrudniają leczenie;

okres po porodzie: to czas zwiększonego ryzyka nawrotu u kobiet z CHAD;

nagłe przerwanie leczenia: odstawienie stabilizatora na własną rękę to częsty powód nawrotu.

Diagnoza: kto rozpoznaje chorobę dwubiegunową i jak

CHAD rozpoznaje psychiatra. Nie ma badania krwi ani obrazowego, które potwierdziłoby chorobę. Podstawą jest dokładny wywiad: przebieg epizodów, ich długość, okresy między nimi, sen, używki i historia rodzinna. Lekarz często prosi o rozmowę z kimś bliskim, bo osoba w hipomanii czy manii nie zawsze dostrzega zmiany u siebie.

Badania dodatkowe służą wykluczeniu innych przyczyn objawów, na przykład chorób tarczycy, oraz przygotowaniu do leczenia. Przed włączeniem litu ChPL zaleca ocenę czynności tarczycy, nerek i serca (EKG) oraz oznaczenie sodu i glukozy we krwi.

Pomocne jest prowadzenie kalendarza nastroju: codzienna krótka notatka o nastroju, śnie i energii. Taki zapis ułatwia psychiatrze rozpoznanie, a tobie wychwycenie pierwszych sygnałów nawrotu.

Leczenie CHAD: leki i psychoterapia

Leczenie ma dwa cele: opanować bieżący epizod i zapobiegać kolejnym. Najczęściej trwa latami. Leki wybiera psychiatra, a psychoterapia i psychoedukacja pomagają rozpoznawać wczesne objawy, dbać o regularny rytm dnia i nie przerywać leczenia. Poniżej trzy leki stosowane w CHAD i to, co mówią o nich charakterystyki produktów leczniczych (ChPL):

Lit (węglan litu, Lithium Carbonicum GSK) - Rola w CHAD według ChPL: Lit leczy epizod maniakalny, zapobiega nawrotom choroby dwubiegunowej i zmniejsza nasilenie oraz częstość kolejnych epizodów manii - Na co szczególnie uważać: Przy licie konieczne są regularne badania stężenia litu we krwi oraz kontrola nerek, tarczycy i serca; ważne jest odpowiednie picie i sól w diecie, a biegunka lub silne pocenie wymagają kontaktu z lekarzem

Lamotrygina (Lamitrin S) - Rola w CHAD według ChPL: Lamotrygina zapobiega epizodom depresji u dorosłych z CHAD typu I, u których przeważają epizody depresyjne; nie służy do doraźnego leczenia manii ani depresji - Na co szczególnie uważać: Przy lamotryginie każda wysypka wymaga natychmiastowej oceny lekarza, a najczęściej pojawia się w pierwszych 8 tygodniach leczenia; ciężka wysypka w badaniach u osób z CHAD wystąpiła u około 1 na 1000 pacjentów

Kwetiapina (Ketrel) - Rola w CHAD według ChPL: Kwetiapina leczy umiarkowane i ciężkie epizody manii oraz epizody ciężkiej depresji w CHAD, a także zapobiega nawrotom u osób, które wcześniej dobrze na nią reagowały - Na co szczególnie uważać: Przy kwetiapinie lekarz kontroluje masę ciała, glukozę i lipidy; nie prowadź auta, dopóki nie wiesz, jak lek na ciebie działa

Ważne zapisy z charakterystyk leków na CHAD

Lit. Działa w wąskim zakresie stężeń, dlatego jego poziom we krwi kontroluje się regularnie, częściej na początku, rzadziej w okresie stabilnym. ChPL wymienia leki, które mogą podnieść stężenie litu do poziomu toksycznego: niesteroidowe leki przeciwzapalne (na przykład ketoprofen), część leków na nadciśnienie z grup inhibitorów ACE i sartanów, leki moczopędne i metronidazol. Lit jest przeciwwskazany w ciąży ze względu na działanie teratogenne w pierwszym trymestrze i podczas karmienia piersią, a także przy ciężkiej niewydolności nerek i świeżo przebytym zawale serca. Przy pierwszych objawach zatrucia leczenie przerywa się od razu, więc w razie wątpliwości dzwoń do lekarza.

Lamotrygina. Ryzyko wysypki rośnie, gdy dawkę zwiększa się szybciej, niż zaleca ChPL, i przy jednoczesnym stosowaniu walproinianu. Dlatego schemat ustala wyłącznie lekarz i nie wolno go przyspieszać. Na stężenie lamotryginy wpływa też antykoncepcja hormonalna: według ChPL połączenie etynyloestradiolu z lewonorgestrelem mniej więcej dwukrotnie przyspieszało usuwanie lamotryginy z organizmu, więc o każdej zmianie antykoncepcji informuj lekarza.

Kwetiapina. Jest przeciwwskazana razem z silnymi inhibitorami CYP3A4, między innymi z erytromycyną, klarytromycyną, lekami przeciwgrzybiczymi z grupy azoli i inhibitorami proteazy HIV. W badaniach nad depresją w przebiegu CHAD zdarzenia związane z próbami samobójczymi u osób przed 25. rokiem życia wystąpiły u 3,0% leczonych kwetiapiną wobec 0% przy placebo. Szczegóły znajdziesz na karcie kwetiapiny.

Leki przeciwdepresyjne. Psychiatra dołącza je czasem w epizodzie depresji, ale zwykle razem ze stabilizatorem nastroju. Ich charakterystyki zawierają ostrzeżenie: w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Gdy to zauważysz, skontaktuj się z lekarzem od razu, a w zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Przegląd tej grupy znajdziesz na stronie o lekach przeciwdepresyjnych.

CHAD, ciąża i planowanie rodziny

Jeśli chorujesz na CHAD i myślisz o dziecku, porozmawiaj o tym z psychiatrą zawczasu, zanim zajdziesz w ciążę. Leczenie często trzeba wtedy przemyśleć od nowa: lit jest według ChPL przeciwwskazany w ciąży i w okresie karmienia piersią, bo przenika do mleka. Samodzielne odstawienie leku po teście ciążowym nie jest dobrym pomysłem, bo grozi nawrotem w czasie, gdy stabilność jest szczególnie ważna.

Okres po porodzie to dla kobiet z CHAD czas zwiększonego ryzyka nawrotu. Dobrze, gdy plan na ten czas, łącznie z tym, kto pomoże przy nocnym karmieniu, żeby chora mogła spać, powstaje jeszcze w ciąży.

Gdy jest naprawdę źle: numery i miejsca pilnej pomocy

Nie czekaj na wizytę kontrolną, jeśli pojawiają się myśli samobójcze, plan odebrania sobie życia, objawy psychotyczne albo mania, w której ktoś przestaje spać, naraża siebie lub innych i nie daje się przekonać do leczenia. W takiej sytuacji jedź na izbę przyjęć szpitala psychiatrycznego lub na SOR. Jeśli to ktoś bliski, nie zostawiaj go samego.

Możesz też zadzwonić:

116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie;

800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie;

116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, całodobowo, bezpłatnie;

112 - numer alarmowy, gdy życie jest bezpośrednio zagrożone.

Życie z CHAD na co dzień

Leki to podstawa, ale wiele zależy od codziennych nawyków. Pomaga stała pora snu i wstawania, ograniczenie alkoholu, unikanie narkotyków i regularne wizyty u psychiatry nawet wtedy, gdy czujesz się dobrze. Warto ustalić z bliskimi listę własnych sygnałów ostrzegawczych, na przykład skracanie snu, nagłe plany i duże zakupy albo wycofanie i zaleganie w łóżku, oraz to, co robicie, gdy się pojawią.

Nie odstawiaj leku sam, nawet po długim okresie dobrego samopoczucia. ChPL litu zaleca stopniowe odstawianie, bo to może opóźnić nawrót choroby. Każdą zmianę leczenia omów z psychiatrą.

CHAD a leczenie online: co jest możliwe w kliknijporecepte

Rozpoznanie CHAD, dobór stabilizatora i każda zmiana leczenia to zadania psychiatry na wizycie. Online możemy pomóc tylko w kontynuacji leczenia, które psychiatra już prowadzi i udokumentował. Wypełniasz formularz z wywiadem, wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a pytania dodatkowe padają na czacie. Przy licie lekarz może poprosić o aktualne wyniki stężenia litu i badań kontrolnych.

Lekarz może odmówić, na przykład gdy z wywiadu wynika pogorszenie albo brakuje dokumentacji, i wtedy odeśle cię do psychiatry. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Więcej o zasadach przeczytasz w poradniku o kontynuacji leczenia psychiatrycznego online. Masz dokumentację? Kliknij i przejdź do wniosku o e-receptę psychiatryczną.

Zwolnienie lekarskie przy CHAD zwykle wystawia psychiatra prowadzący. Jeśli składasz wniosek w naszej usłudze zwolnienia L4, o wystawieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku; może odmówić, a w sprawach psychiatrycznych może skierować cię do psychiatry.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lithium Carbonicum GSK (węglan litu), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (lamotrygina), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), URPL